De mythe van talent
Wat we 'talent' noemen is meestal iets anders.
Een leerling speelde laatst binnen een paar weken iets wat anderen maanden kostte. Een ouder die toekeek zei meteen: die heeft echt talent. Ik knikte, want het is een vriendelijk compliment. Maar onderhuids wrong er iets, want ik wist iets wat de ouder niet wist. Deze leerling speelde al jaren gitaar, las moeiteloos ritmes en had thuis dagelijks een instrument binnen handbereik. Wat op talent leek, was vooral een voorsprong.
Het woord talent is verleidelijk omdat het zo veel in één keer verklaart. Het verklaart waarom de één snel leert en de ander langzaam, zonder dat we verder hoeven te kijken. Maar juist die eenvoud is het probleem. Talent doet alsof het verschil aangeboren is, terwijl het meestal ontstaan is. Uit eerdere ervaring, uit een muzikale omgeving, uit honderden oefenmomenten die niemand heeft geteld.
Dat is geen pleidooi om aanleg te ontkennen. Mensen verschillen, ook in muzikaal gevoel. Maar in de lespraktijk speelt aanleg een veel kleinere rol dan we denken. Wat ik meestal zie, is dat de zogenaamd getalenteerde leerling ergens een onzichtbare opstap heeft gehad. Een ouder die zong. Een eerder instrument. Een fase waarin oefenen vanzelf ging omdat het nog spelen heette.
Het lastige aan het woord talent is dat het stiekem ontmoedigt. Een leerling die hoort dat een ander talent heeft, hoort tegelijk dat hij dat blijkbaar niet heeft. En als vooruitgang een kwestie van aanleg is, waarom zou je dan nog je best doen? Zo wordt een compliment aan de één ongemerkt een rem op de ander.
Ik probeer daarom andere woorden te gebruiken. Niet wat een leerling is, maar wat een leerling heeft gedaan. Je hebt deze week duidelijk geoefend. Je hoort het verschil sneller dan een maand geleden. Dat is geen mooipraterij, het is preciezer. Het wijst naar iets wat een leerling zelf in de hand heeft.
Misschien is talent uiteindelijk vooral een verhaal dat we vertellen over een proces dat we niet hebben gezien. De vraag is wat er verandert in je lessen op het moment dat je dat verhaal niet meer als verklaring accepteert.
Talent is vaak gewoon een voorsprong die we niet hebben zien ontstaan.